Materi Gamelan Jawa

GAMELAN

Gamelan miturut Baoesastra Djawa W.J.S. Poerwadarminta inggih punika arane tetabuhan kangrericikane akeh banget. Bahan sing biasane dinggp nggawe gamelan arup Perunggu utawa gangsa, Kuningan, saha Barut. Gamelaniku salah sijining jinis utawa corak gamelan kang urip ing tlatah Jawa Tengah (uga Yogyakarta) lan sabageyan wilayah Jawa Wetan. Musik gamelan iki beda karo musik gamelan saka dhaerah liya, yen musik gamelan Jawa umume nduwe nada luwih lembut lan nganggo tempo luwih alon, beda karo musik gamelan ingkang tempone luwih cepet, uga gamelan Sunda sing musikke mendayu-dayu. Amarga iku, Gamelan Jawa iku uga kasebut pentatonis.

Saprangkat gamelan komplit iku nduwe 2 laras, inggih punika Gamelan Slendro lan Gamelan Pelog. Laras slendro beda karo pelog, ing slendro ora ana nada 4 (papat/pat) karo 7 (pitu/pi). laras slendor nduwe 5 nada, inggih punika 1 2 3 5 6 kanthi interval kang padha. Dene laras pelog nduwe 7 nada inggih punika 1 2 3 4 5 6 7.

Laras inggih punika swara kang ajeg dhuwure, ora owah, kasebut uga nada,sistemnada/tonalsystem. Laras Slendro (Sl.) ateges sistem nada kang manut cendhel-dhuwure lan interval saka gamelan slendro, semono uga laras pelog (Pl.). Titi laras inggih menika notasi nada kang ditulis manut sistemnada laras lan pathete. Dene pathet (Pt.) inggih menika ukuran endhek-dhuwuring laras, minagka wate wilayah nada. Pathet ing laras slendro iku antane, pathet Nem (6), pathet Sanga (9), lan pathet Manyura (Myr). Dene pathet ing laras pelog inggih punika, pathet Lima (5), pathet Nem (6), lan pathet Barang (Br.)

Dene arane pemain sing nabuh gamelan iku lumrah kasebut panayaga utawa nayaga/wiyaga, sing nembang arane pesindhen utawa wiraswara/swarawati. Ing ngisor iki andharan cekak bab ricikan gamelan miturut wujud, bahan, cara nabuh gamelan :

1. Wujud Tebokan = Bedhug, Kendhang, Ketipung, Tambur. Cara nabuh dithuthuk (bedhug, tambur), dikebuk/keplak/tabok (kendhang).

Kendhang iku piranti gamelan kang ditabuh nganggo kombinasi antara tlapakan karo driji (dikebuk). Ing musik modern, piranti iki digolongake piranti perkusi. Kendhang iku wujude ana kendhang ageng/gedhe/gendhing, kendhang ketipung, kendhang ciblon/batangan, lan kendhang sabet/kosek/wayang.

2. Wujud Wilahan = Gamelan sing wujude wilahan inggih menika Gender, Slenthem, Gambang, Demung, Saron, Peking. Carane nabuh dithuthuk.

Gender iku perangkat gamelan Jawa kang kasusun ing papan kaya ayunan lan ing ngisore ana tabung/silinder kang fungsine kanggo nagtur gema swarane. Slenthem iku kagolong gamelan wujud balungan kang ngasilake swara alus katimbang balungan liyane (saron), wujudipun slenthem meh pada karo gender. Gambang iku wujude meh padha kaya saron nanging luwih gedhe tur dawa lan wilahane digawe saka kayu. Demung iku jinising saron kang paling gedhe ukurane. Saron iku perangkat gamelan wujud wilahan logam kang kasusun sandhuwure rancakan kayu. Peking/Saron Peking iku jinis saron kang paling cilik, wilah saron peking iki luwih cilik tinimbang saron barung lan demung, nanging wilangane luwih kandel.

3. Wujud Wilahan Pencon = Gamelan sing wujude wilahan pencon inggih menika Slentho, Gong Kemodhong, lan Kecer. Cara nabuhe dithutuk.

4. Wujud Pencon = Gamelan sing wujude Pencon inggih menika Bonang, Kethuk, Kenong, Kempyang, Kempul, Suwukan, lan Gong. Cara nabuh dithuthuk, jagur.

Bonang iku salah sawijining perangkat gamelan kang wujude arupa pencon, lan ditata dadi rong baris, saben sabaris gamelan slendro ana 5 pencon lan uga ana 6 pencon, dadi cacahe ana 10 utawa 12. Kethuk lan Kempayng iku perangkat gamelan wujud pencon kang kasusun ing papan kaya ayunan, dadi cara natane mirip karo kenong lan bonang. Kenong iku biasane digantung kaya umume perangkat gong, nanging diametere luwih cilik, umum kira-kira 45 cm. Gong iku piranti gamelan Jawa kang ditabuh, digawe saka tosan, lan nduwe ukuran kang gedhe dhewe. Gong biasane dipapanake ing mburi dhewe, digantung ing gayor kang umum digawe saka kayu ukuran gedhe. Wujude gong yaiku Gong ageng, lan Gong suwukan.

5. Wujud Kawatan = Gamelan sing wujude kawatan inggih menika Rebab, Siter, Clempung. Cara nabuh Rebab di gesek dene Siter lan Clempung dipethik/cuwik.

Rebab iku wujud perangkat gamelan kang cara nabuhe dikosok (gesek). Rebab iku gunane kanggo murba lagu, gawe variasi lagu, lan uga kanggo mbukani gendhing. Celempung iku piranti gamelan kang cara nabuhe dipetik padha karo siter, cacah senare ana 11 lan 13 pasang.

6. Wujud Pipa = Gamelan sing wujude pipa inggih menika Suling. Cara ngungelaken di sebul.

Suling iku kalebu piranti musik kang disebul, fungsine kanggo variasi melodi. Ing musik gamelan, suling iku digawe saka bahan pring, lan dawane kira-kira setengah meter.

7. Kemanak = Inggih menika perangkat gamelan kang wujude memper gedhar. Kemanak iku biasane ditabuh kanggo ngiringi bedhayan.